مدیریت بحران‌های اجتماعی ناشی از نقاط بحرانی در کلان‌شهرها

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 دانش‌آموخته مقطع دکترا رشته مطالعات امنیت ملی دانشگاه عالی دفاع ملی

2 استاد گروه امنیت ملی دانشگاه عالی دفاع ملی

3 دانشیار گروه امنیت ملی دانشگاه عالی دفاع ملی

4 استادیار گروه علوم دفاعی دانشگاه جامع امام حسین (ع)

چکیده

زمینه و هدف: برخی از مناطق شهری در کلان‌شهرها تحت تغییرات نرم و آرام در بسترهای موصوف به نقاط بحرانی ‏تبدیل می‌شوند. این مناطق یا نقاط بحرانی مستعد ایجاد بحران‌های اجتماعی هستند یا بحران‌های ‏اجتماعی حاصل از سایر موضوعات را گسترش می‌دهند. هدف از انجام این تحقیق، ارائه مدل مدیریت بحران‌های ناشی از نقاط بحرانی ‏در کلان‌شهرها بود.روش پژوهش: پژوهش حاضر برحسب هدف از نوع تحقیقات کاربردی- توسعه‎ای، برحسب دستاورد یا نتیجه تحقیق ‏از نوع ‏کاربردی ‏محسوب می‌شود که با رویکرد کیفی انجام شد. قلمرو زمانی این تحقیق ‏دهه 1390 در کلان‌شهر تهران بود. جامعه آماری تحقیق خبرگان حوزه‌های ‏مرتبط با موضوع بودند که پس از مصاحبه نیمه ساختاریافته با ده نفر از آنان، تحقیق به اشباع نظری رسید. پس از پیاده‌سازی متن مصاحبه‌های انجام‌شده به روش ‏افقی سازی، مقوله‌های محوری به‌دست‌آمده و سپس با استفاده از نظرات خبرگان در روش دلفی دسته‌بندی ‏منطقی انجام شد.‏یافته‌ها و نتایج: مدل مدیریت بحران ناشی از نقاط بحرانی در کلان‌شهرها، شامل مراحل پیش‌بینی، پیشگیری، مواجهه و مقابله و ترمیم و بازسازی است. پیش‌بینی بحران مبتنی بر رصد بسترهای شکل‌گیری این نقاط در ابعاد فرهنگی- اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و کنترلی- نظارتی است. با اتکا به این یافته‌ها باید از شکل‌گیری بحران پیشگیری کرد. در مواجهه با این نوع بحران معمولاً نیازی به اقدامات سلبی نیست ولی در صورت پیشرفت بحران و نیاز به مقابله، از این نوع اقدامات نیز استفاده می‌شود. به‌هرحال پس از کنترل بحران، مراحل ترمیم و بازسازی در صدر برنامه‌های مدیران شهری قرار می‌گیرد

کلیدواژه‌ها


  • احتشامی، علی؛ بیات، بهرام؛ سام‌دلیری، سیدکاظم؛ شعبانی، ناصر. (1398 الف). الگوی پیش‌بینی بحران ناشی از نقاط بحرانی در کلان‌شهرها. فصلنامه پژوهش‌های ‏دانش انتظامی، 21(81): 57- 29. قابل بازیابی در:

http://pok.jrl.police.ir/article_20132.html.

  • احتشامی، علی؛ بیات، بهرام؛ سام‌دلیری، سیدکاظم؛ شعبانی، ناصر. (1398 ب). شکل‌گیری نقاط بحرانی در کلان‌شهرها و پیامدهای ناشی از آن ‏(موردمطالعه: کلان‌شهر تهران). فصلنامه پژوهش‌های انتظام اجتماعی، 11(42): 87- 67. قابل بازیابی در http://sopra.jrl.police.ir/article_91900.html
  • امیری، عبدالرضا. (1391). مطالعه فرآیند و متغیرهای مؤثر بر امنیتی شدن بحران‌های اجتماعی در ‏ایران، مطالعات مدیریت انتظامی، 7(2): 237- 219. قابل بازیابی در https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=182009 ‏.
  • بیات، بهرام (۱۳۹6). جامعه‌شناسی شهر و فضای بی‌دفاع شهری. تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی.
  • بیات، بهرام (۱۳۹8). جامعه‌شناسی امنیت شهر و فضای بی‌دفاع شهری. تهران: انتشارات جامعه شناسان.
  • بیات، بهرام. (1388). بررسی عوامل مؤثر بر احساس امنیت شهروندان تهرانی (با تأکید بر رسانه‌های جمعی، عملکرد پلیس و ‏بروز جرایم). فصلنامه انتظام اجتماعی، 1 (1): 55- 31.‏ قابل بازیابی در

https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=144032.

  • جعفری، محمدعلی. (1394). بررسی و تحلیل فضاهای بی‌دفاع شهری. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: ‏دانشگاه تهران، دانشکده جغرافیا.‏
  • حسینی، حسین. (1385). بحران چیست و چگونه تعریف می‌شود. فصلنامه امنیت، 5 (21): 51- 7. قابل بازیابی در http://ensani.ir/fa/article/76957.
  • دانشنامه پژوهه (1393). بحران اجتماعی. قم: پژوهشکده باقرالعلوم. قابل بازیابی در http://pajoohe.ir/Social-Crisis__a-28023.aspx.‏
  • راپوپورت، آموس. (1384). مفهوم محیط ساخته‌شده. مترجم: فرح حبیب. تهران: پردازش و برنامه‌ریزی شهری.‏
  • ربیعی، علی و سرافرازی، راحله. (1394). مدیریت بحران‌های سازمانی. تهران: نگارستان ‏اندیشه.‏
  • رشادت جو، حمیده؛ رضایی، علی‌اکبر و میر حق جو، میرنوید. (1390)‏. نقش سرمایه اجتماعی در ‏مدیریت بحران‌های اجتماعی کلان‌شهرهای ایران ‏مطالعه موردی شهر رشت. مطالعات ‏‏مدیریت شهری، 3(6): 23- 1. ‏قابل بازیابی در https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=160358.
  • رفیعی، حسن و مدنی قهفرخی، سعید. (1384)‏. واکنش‌های غیرسیاسی نسبت به بحران‌های ‏اجتماعی: ‏‏(بنیادهای یک فرضیه). رفاه ‏اجتماعی، 4(16): 136- 105. ‏قابل بازیابی در

https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?ID=29794.

  • سوری، علیرضا. (1394). اصول، مبانی و رویکردهای مدیریت بحران (با تأکید بر ‏بحران‌های اجتماعی). مدیریت بحران، 24 (7): 139- 98.‏ قابل بازیابی در https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1221932.
  • شعبانی اصل، محمدرضا. (1388). بررسی ساختارهای سیاسی اثرگذار بر امنیت سیستان و ‏بلوچستان. مدیریت و پژوهش‌های دفاعی، 8(61): 128- 101.‏
  • گیدنز، آنتونی. (1396). جامعه‌شناسی. مترجم: منوچهر صبوری. تهران: نشر نی.‏
  • گیلزپی، دیوید. (1383). هماهنگی منابع اجتماعی در بحران. ترجمه مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران، تهران: نشر پردازش.‏
  • محبوبی منش، حسین. (1385). تأملی کوتاه درباره آسیب‌های اجتماعی به‌عنوان مسئله امنیت عمومی. فصلنامه دانش انتظامی، 8(30): 31- 9. قابل بازیابی در

https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=75094.

  • مرتضوی،‎ ‎صبوحا. (1390). بازشناسی‎ ‎پیاده‎ ‎به‌عنوان‎ ‎بستری‎ ‎برای‎ ‎گذراندن‎ ‎اوقات فراغت‎ ‎در‎ ‎شهر. ‏‎ ‎ماهنامه‎ ‎شهر‎ ‎و‎ ‎منظر،‎ -(12):17.‏
  • نیومن، اسکار. (1387). خلق فضاهای قابل دفاع. مترجم: فائزه رواقی و کاوه صابر. تهران: نشر طحان.‏
  • یاوری بافقی، امیرحسین. (1390). طراحی الگوی پیش‏‏‌‏نگری بحران‏های اجتماعی ‏به‌منظور پیشگیری از آن‌ها ‏توسط ناجا. رساله دکتری تخصصی. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، ‏دانشکده ‏مدیریت و حسابداری.‏